» » سیری در مراسم عزاداری ایرانیان

سیری در مراسم عزاداری ایرانیان

از بره و مرغ و خروس گرفته تا پارچه و ظرف، همه نذورات و هدایای مردم را وسط حسینیه تلنبار می‌کنند و بر آنها چوب حراج می‌زنند. خریداران می‌دانند پولی که برای خرید این هدایا می‌دهند، صرف اجرای مراسم ایام محرم و تعمیر حسینیه می‌شود، پس با جان و دل قیمت‌های پیشنهادی‌شان را فریاد می‌زنند. هر کالا متعلق به کسی می‌شود که بالاترین قیمت را پیشنهاد کند. گاهی فرد برنده، هم پول می‌دهد و هم کالای مورد نظر را دوباره به حسینیه می‌بخشد.

سیری در مراسم عزاداری ایرانیان


این تصویری از آیین‌های محرم در منطقه «فشم» در حوالی تهران است که از روزهای کودکی در خاطرم نقش بسته است و هنوز فکر می‌کنم یعنی چه بود در بقچه گره زده گل گلی که مردی بدون دانستن محتویاتش، آن را خرید و به خانه برد؟!

سابقه عزاداری در ماه محرم

سابقه سوگواری در ایام ماه محرم، به اولین روزهای بعد از عاشورا، در محرم سال ۶۱ هجری می‌رسد، یعنی مراسم سوگواری که حضرت زینب(س)، خواهر امام حسین(ع) در زندان برگزار کرد.

در کتاب «تحفة النظار و غرائب الامصار» یا همان سفرنامه ابن بطوطه، وی از زمان اقامتش در شهر شوشتر نقل می‌کند که وقتی پسر حاکم آن شهر درگذشت، مردم به مسجد آمدند، در حالی که لباس‌های مندرس پوشیده بودند و در ۲ دسته روبه روی هم قرار گرفته بودند و در حالی که بر سینه می‌زدند این شعر را تکرار می‌کردند «خوندگار (خداوندگار) ما، خوندگار ما» و حاکم شوشتر (صاحب عزا) نیز در بالای مسجد نشسته بود.

از اینجا می‌توان فهمید که ایرانیان در گذشته و حتی قبل از رسمیت یافتن تشیع در کشور نیز سینه زنی داشتند و این کار را برای بزرگانشان انجام می‌دادند و طبعاً پس از تشیع نیز این رسم را در مورد عزاداری عاشورا اجرا کرده‌اند. این نکته واضح تر می‌شود وقتی می‌بینیم که عزاداری به صورت سینه‌زنی بیشتر در مناطقی رواج دارد که فرهنگ ایرانی در آن نفوذ داشته ‌است. بخش اندکی از قصیده سیف فرغانی، شاعر قرن ششم هجری و متعلق به سرزمین کنونی فرغانه در ازبکستان، به ذکر مصیبت امام حسین(ع) در روز عاشورا اختصاص دارد:

«بر کشته کربلا بگریید

ای قوم در این عزا بگریید

اشک از پی چیست؟

تابریزیدچشم‌از‌پی

چیست؟ تا بگریید»

همچنین شعر معروف محتشم کاشانی، شاعر سده ۱۰ هجری‌قمری، در رثای واقعه کربلا از جمله آثار ماندگار هنرمندان ایرانی ادوار گذشته در این زمینه است.

تاریخچه مقتل‌خوانی

اهمیت مراسم عزاداری محرم برای ایرانیان، به تدریج سبب گسترش این مراسم و به وجود آمدن رسوم محلی در شیوه برگزاری آن شد. مفصل‌ترین گزارش درباره عزاداری در میان ایرانیان را «عبدالجلیل» ـ نویسنده کتاب نقض ـ نوشته است. او می‌گوید: این طایفه، روز عاشورا اظهار جزع و فزع کنند و رسم تعزیت را اقامه کنند و مصیبت شهدای کربلا، تازه گردانند. بر منبرها علما سر برهنه کنند و عوام، جامه چاک کنند و زنان، روی خراشند و مویه کنند.

«مقتل‌خوانی» در ایران پیش از عصر صفوی کاملاً رایج بود. کاشفی در مقدمه روضه الشهداء به این مطلب اشاره کرده است.

نخل‌گردانی، طبق کشی، طشت‌گذاری، دسته‌های شاخسی واخسی، زارخاک، گِل مالی و بیل‌زنی، مشتی از خروارها جلوه‌ها و مراسم‌ عزاداری است که مردم شهرهای ایران در این روزها و شب‌های عزای سالار شهیدان انجام می‌دهند. محرم و عاشورا در فرهنگ مذهبی ایرانیان جایگاه خاص و برجسته‌ای دارد و زمینه ساز برپایی مجموعه‌ای از سنت‌هاست که در طول تاریخ به عنوان میراثی معنوی، نسل به نسل و سینه به سینه به دیگران منتقل شده است.

تشت‌گذاری

عزاداری در شهرهای آذربایجان و اردبیل با ۲ رسم خاص «تشت گذاری» و دسته‌های عزادار «شاخسی- واخسی» (شاه حسین، وای حسین) شناخته می‌شود که هر سال از دهه آخر ماه ذیحجه، عزاداری خود را شروع می‌کنند.

دسته‌های عزاداری شاخسی واخسی، از چند روز مانده به ماه محرم، شب‌ها در حسینیه‌ها و مساجد در صف‌هایی طویل و زنجیروار، راهی کوچه و خیابانها می‌شوند و مرثیه‌ها و اشعار مذهبی در رثای سالار شهیدان و یارانش، سر می‌دهند. اوج این مراسم در ظهر عاشورا و پس از اتمام عزاداری ظهر عاشوراست که عزاداران، با ذکر «شاخسی، واخسی»، پس از طی کردن مسیری طولانی، نهایتاً خود را به خیمه‌های به آتش کشیده شده (نماد خیمه‌های امام حسین(ع) و یارانش در کربلا) می‌رسانند و به سوگ واقعه می‌نشینند.

رسم دیگر، «تشت گذاری» یا «تشت گردانی» است که به طور خاص منسوب به اردبیل و به طور عام منسوب به مردم آذربایجان است. در این آیین، تشت، نماد مشک سقای کربلا و آب رود فرات است که به روی امام حسین(ع) و یاران باوفایش بسته شد.

نخل‌گردانی در یزد

یکی از جلوه‌های باشکوه عزاداری مردم سرزمین بادها و بادگیرها در سوگواری روز عاشورا، آیین نخل‌برداری است. در یزد، نخل را به شکل تابوت سیدالشهدا(ع) یا نمادی از یکی از شهدای کربلا درمی‌آورند؛ نخلی از جنس چوب و به شکل برگ درخت یا سرو که هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد، اما به این نام خوانده می‌شود. مراسم نخل‌برداری از ویژگی‌های منحصر به فرد محرم و عزاداری در یزد است که با همکاری و همیاری اهالی در تمامی مراحل مراسم، از کمک مالی و تهیه چوب و دیگر وسایل گرفته تا کمک در تزیین و عَلَم کردن و حمل آن در روز عاشورا برگزار می‌شود.

در برخی موارد، زرتشتیان یزد هم در ساختن نخل‌ها، همیاری و همکاری می‌کنند. آنها حضرت سیدالشهدا(ع) را همسر شهربانوی ایرانی می‌دانند و برای او احترام و ارادت خاصی قائل هستند. مراسم آذین‌بندی و آماده کردن نخل‌ها برای ایام عزاداری ماه محرم با یک فراخوان و بسیج همگانی اهالی محل و آبادی صورت می‌گیرد. برخی‌ها در یزد و حوالی آن، درختان خود را وقف می‌کنند تا در زمان کهنسالی آن، ساقه‌هایش را صرف مرمت نخل کنند. نخل‌های بزرگ، پس از تزئین، چندین تُن وزن پیدا می‌کنند و معمولاً برای بلند کردن و حرکت آن، نیروی بسیاری لازم است. بلندکردن نخل‌های میدان امیرچخماق، میدان امام تفت و میدان مهریز، هر یک به نیروی ده‌ها نفر نیاز دارد.

چاووش عزا در کاشان

در آخرین روز ذیحجه با ورود دسته «چاووش عزا» به بازار شهر کاشان، مردم و کسبه از فرا رسیدن ماه محرم مطلع می‌شوند.

بیشتر اعضا این دسته مداحان اهل بیت(ع) هستند که هر کدام در مسیر راه، اشعاری را در رثای امام حسین (ع) و واقعه عاشورا می‌خوانند. با نگاهی به تاریخ عزاداری سنتی در کاشان و شهرهای همجوار آن همچون نطنز، آران و بیدگل و اردستان به برخی آیین‌های سنتی ازجمله نخل گردانی و حمل خیمه‌گاه حسینی و شهدای کربلا برمی‌خوریم که در زمان آل‌بویه مرسوم بوده و در زمان قاجار نیز با برپا کردن تکیه‌ها، آیین‌های تعزیه رونق بیشتری گرفته است.

عزاداری‌های سنتی در شهر کاشان سابقه‌ای طولانی دارد، به طوری که پیشینه برپایی مراسم عزاداری در چند هیأت این شهر به بیش از ۲ قرن می‌رسد. مراسم «طوق‌برداری» در کاشان نیز از جمله آداب مورد توجه اهالی این شهرستان است که معمولاً در شب و روز عاشورا و شانزدهم محرم انجام می‌شود.

مرسوم است که دسته‌های عزاداری به دنبال آن به بازار می‌روند و در پای آن، عزاداری می‌کنند.

چایینه زنان در ایلام

معمولا مردان در مراسم سوگواری ایام محرم نقش فعال‌تری دارند، اما در رسم «چایینه» ایلام، زنان فقط نظاره‌گر نیستند و مراسم ویژه‌ای برای خودشان دارند. از جمله این چایینه‌ها می‌توان به چایینه حضرت قاسم (ع) در روز هفتم، چایینه حضرت عباس(ع) در روز هشتم، چایینه امام حسین(ع) در روز دهم و چایینه روز اربعین حسینی اشاره داشت. به طور مثال، در چایینه قاسم(ع)، بر تن دختری جوان و ازدواج نکرده لباس عروسی می‌پوشانند و پس از آن، چایینه خوان‌ها اشعاری در وصف دلاوری‌ها و خصوصیات خوب

ائمه اطهار می‌خوانند.

روز «یاعباس یاعباس» در شاهرود

پنجمین روز از ماه محرم هر سال در شهر شاهرود، روز «یا عباس یا عباس» نامیده شده است و مراسم طوق‌بندان در این روز بر پا می‌شود. طوق از ۳ قسمت پایه چوبی، بدنه فلزی سینی‌ مانند مشبک به شکل قلب و زبانه‌ فولادی به عرض تقریبی ۱۰ سانتی‌متر و طول یک متر تشکیل می‌شود. در باور اهالی منطقه، این نشانه، نمادی از علم و بیرق علمدار واقعه کربلا، حضرت ابوالفضل‌العباس(ع) است.

پس از پوشاندن بدنه طوق با پارچه‌های مشکی و سبزرنگ، سادات و پیرغلامان اباعبدالله الحسین(ع)

آن را حمل می‌کنند. اگر در هنگام حمل طوق به طور ناگهانی تیغه آن بر زمین بیفتد، بلافاصله گوسفندی را در همان محل قربانی می‌کنند و در غیر این صورت معتقدند که پیشامد ناگواری برای شخص حامل طوق اتفاق خواهد افتاد.

هر طوق در مقابل خانه افرادی که نذر دارند، توقف می‌کند تا آن که نذر صاحبخانه با حضور عزاداران و با ذکر سلام و صلوات ادا ‌شود. در ساعت ۴ بعد از ظهر، عده‌ای از بزرگان تکیه‌ها در حالی که اشعار محتشم کاشانی را زمزمه می‌کنند، جلوی دیگر عزاداران به حرکت در می‌آیند؛ در مقابل آنها بیرق سفیدی توسط یکی از خادمین تکیه بازار حمل می‌شود که به حضرت عباس(ع) منتسب است و رنگ سفید آن، از عزیمت آن‌حضرت برای آوردن آب بدون جنگ‌طلبی حکایت دارد.

عزاداری باشکوه در زنجان

سال‌هاست که در عصر روز هشتم محرم، چندین هزار عزادار در شهر زنجان از حسینیه اعظم به سوی امامزاده ابراهیم(ع) حرکت می‌کنند. در سال‌های اخیر بیش از ۲۰۰ هزار نفر در دسته‌های عزاداری شرکت کرده‌اند. علاوه بر اهالی شهر، جمعی از مردمان استان‌های آذری‌زبان همسایه و حتی کشور آذربایجان خود را به زنجان می‌رسانند، تا در این آیین بی‌نظیر شرکت کنند.

کثرت نذورات از سراسر جهان و از جمله هزاران رأس گوسفند اهدایی و قربانی کردن آنها پیشاپیش دسته‌های عزاداری، به اندازه‌ای است که نظیر ندارد. در این دسته‌ها نه علم‌کشی می‌کنند و نه از زنجیر‌زنی و طبل و دهل رایج در دیگر دسته‌های عزاداری خبری هست، فقط سیل انسان‌های عزاداری دیده می‌شود که نوحه‌های سنتی و قدیمی را زمزمه می‌کنند و بر سر و سینه می‌زنند. مسجد حسینیه اعظم زنجان و گرمابه قدیمی آن در جنوبی‌ترین بخش بافت قدیمی شهر زنجان و در محله‌ای معروف به «سیدلر» واقع شده که به دروازه جنوبی شهر (دروازه قلتوق) مشرف بوده است و براساس کتیبه‌ای که بر سردر ورودی گرمابه این مجموعه قرار دارد، تاریخ تجدید بنای آن به عهد ناصرالدین‌شاه قاجار بازمی‌گردد.

حرکت به سوی قدمگاه در بندرعباس

مردم عزادار بندرعباس صبح تاسوعا تابوت‌هایی را از حسینیه‌ها بیرون می‌آورند و از شهر خارج می‌کنند تا به طرف قدمگاهی که مردم معتقدند به حضرت علی(ع) منسو ب است، ببرند.

اهالی بر این باورند که رقص دجله به طرف این قدمگاه، نمادی از حرکت فرزند به سوی پدر و دیدار با او است.

عزاداری در خرم‌آباد

عاشورای حسینی در خرم‌آباد، با آداب و سنن دیرینه خود، ازجمله زیباترین و پرشورترین آیین‌های مردم سرزمین پهناور ایران است.

گِل، نماد عزاداری و ماتم از داغ سوگ سیاووش برای ایرانیان است که در حال حاضر هموطنان لُر، وارث این رسم در روزهای عزا و ماتم هستند.

از چند روز مانده به عاشورا عده‌ای برای روشن کردن آتش در صبح عاشورا، هیزم جمع می‌کنند تا اگر در آن روز برف و باران بارید و هوا سرد شد، عزادارانی که در گِل می‌افتند، از سرما حفظ شوند.

صبح روز عاشورا قبل از طلوع آفتاب، صدای آشنا و دلگیرانه ساز و دهل، جمعیت عزادار را به سوی میدان شهر فرا می‌خواند. دسته دسته افراد سینه زن که از سر تا پا در گل غلت خورده‌اند، در میان دسته‌های عزادار سینه زنان به‌سوی مرکز شهر حرکت می‌کنند و این مراسم تا ظهر عاشورا ادامه دارد.

از دیگر رسم‌های روز عاشورای لرها مراسم «دختران چهل‌منبر» است. از اول صبح عاشورا، دخترانی سیاه‌پوش و نقابدار با پای برهنه به‌صورت گروهی، مجالس عزا و حسینیه‌های شهر را می‌گردند و با نیت و خواست‌های مختلف، در هر جلسه و مراسم عزاداری یک شمع روشن می‌کنند تا چهل‌منبر را سر بزنند و چهل شمع روشن کنند.

حمل «شیدونه» در دزفول

مردم عزادار دزفول در روز عاشورا طاقی با ۴ گلدسته را به حرکت در می‌آورند که روی آن به سبک نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای، صحنه‌هایی از عاشورا به تصویر درآمده است.

این طاق «شیدونه» نام دارد و نذورات مردم در آن پخش می‌شود. شیدونه‌ها به بزرگانی که در روز تاسوعا نقش داشته‌اند، اختصاص دارد.

نوحه‌خوانی در بوشهر

آوای غم‌انگیز نوحه خوانی و نوازندگی سنج و دمام بوشهری‌ها در ماههای محرم و صفر، حکایت از دردها و غم‌های فراوان آنها دارد. سینه‌زنی در بوشهر و سایر شهرهای خطه جنوب با شکوه خاصی برگزار می‌شود. سینه‌زنی بوشهری‌ها به این صورت است که نوحه‌خوان در وسط می‌ایستد و بین ۵ تا ۲۰ حلقه انسانی دور او تشکیل می‌شود. عزاداران به صورت دایره‌ای می‌چرخند و حرکت پای آنان با نوای نوحه‌خوان هماهنگی دارد؛ صحنه‌هایی بسیار تماشایی و شورانگیز که هر بیننده‌ای را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این نوع سینه‌زنی حالا از بوشهر به بقیه شهرهای جنوب کشورمان هم راه یافته است. اوج اجرای سینه‌زنی، هنگام اعلام «واحد» توسط نوحه‌خوان است که در آخرین لحظات سینه‌زنی و نواختن دمام، که دریای مواج سینه زنان در اوج هیجان و شور و خلسه فرو رفته اند، پس از یک مکث کوتاه با صدای رسا می‌گوید «واحد» و گروه سینه‌زن یک صدا جواب می‌دهند «الله واحد» و نوحه‌خوان نوحه واحد را مطابق و مناسب با روز عزا، می‌خواند.

از قدیمی‌ترین محله‌های بوشهر که مردم آن از قدیم‌الایام به برپایی مراسم سوگواری سید و سالارشهیدان پرداخته‌اند، «چهارمحل» است که از شب‌های ابتدایی ماه محرم بیشتر بوشهری‌ها به آنجا می‌روند.

در «شام غریبان» بوشهری‌ها در حالی که علم‌ها را به ‌صورت خوابانده حمل می‌کنند، با حرکت در معابر عمومی و اجتماع در مساجد، تکایا و حسینیه‌ها، با خاموش کردن چراغ‌ها و در فضای تاریک، در غم شهدای دشت کربلا و خاندان رسول‌الله(ص) اشک ماتم می‌ریزند.
توسط: admin | در تاریخ: (25 مهر 1395, 21:09) 0
تاکنون نظری ارسال نشده است ! شما اولین نفر باشید !

می خوام یک نظر جدید ثبت کنم

vote-iconنظرسنجی
ایا با دریافت هزینه و ساخت پارک در ابتدای رودخانه موافقید

تبلیغات


مجموع آنلاین ها : 29
0   1   28
crawl Bot